Abaaraan Baaqanayn iyo Beekhaamin-La’aan Joogta

Abaaraha ka dhaca Soomaaliya waa kuwo soo rogaalceliya ama soo noqnoqda. Waxaa wali jabaqahoodii sii yeerayaan abaarihii waaweynaa ee geyiga Soomaalida ka dhacay sida; Xaaraamo-Cuna (1913), Haarriya, Gaadda-Weyna, Ruuga, Harga-Cuna, Mug-Weyn, Baastaaley iyo Dabadheer (1973). Xilligaan la joogo waxaa ka jira dhammaan dagallada Soomaalidu degto abaar ba’an oo meesiyadii la dhaqan jiray baabi’isay, sidaas darteedna, dadkii ku tiirsanaa xoolaha gayeysiiyay diihaalka oonkiyo gaajada.

In kastoo abaaruhu hubaashii yihiin kuwo aan baaqanayn ee soo noqnoqoda, haddana maamullada iyo daweynihu ka ma gaashaantaan dhibabkooda ama xitaa wax uun dadaala ama kutalagala la ma sameeyo. Sidaasi waxay keentay in markii abaari soo barraahsataba qeylodhaantu wildhato oo dibad iyo gudana loo tebiyo. Waxay noqatay bulshadii Soomaaliyeed mid mar walba u baahan in dibadaha looga soo gurmado oo gargaar joogta u baahan. In kastoo baaxadda abaarihii la soo darsay ummadda Soomaaliyeed, dhab ahaantii keeneen baahi aysan isaga filnaan karin, haddana waxaa dhab ah, inaysan is la ummaddu lahayn dadaallo iyo tabo looga gol leeyahay iska-samatabixinta abaaraha iyo u-tooghayntooda. Waxyaalaha la samayn kara waxaa kamida:

1-    Beekhaaminta Dhulka:

·       Joojinta jaridda dhirta si uusan dhulku u xaalufin (deforestation). Sababta ugu weyn ee dhirtaa loo jaraa waa dhuxusha, haddaba, haddaan marka hore la helin beddalkii dhuxusha ama tamarta dhuxusha laga helo, suurtogal maahan in hadal dhirtu ku badbaaddo, iyadoo waliba baahida tamartu sii kordhayso maadaamo dadku badanaayo. Waxaa dhuxusha la shito beddali kara digada ama saalada xoolaha oo haddii loo hawlgalo si dhoqso ah dhuxusha looga maarmi karo.

·       Nasinta dhulka (range restoration); waxaa dhacda in xooluhu hadba dhinac u guuraan oo dhulka ka dhigaan miday daaqaan iyo miday qoobka mariyaan, sidaasna dhulkii ku noqdo mid si tahan dhaafa loo daaqo (overgrazing) iyo mid qoobka ku waxyeelloba. Arrintaan waxaa wax looga qaban karaa dhul -daaqsidmeedka oo la maamulo oo siday mar ahaan jirtay la sameeyo xirmooyin daaqa ka caaggan xilliga roobka.

·       Nabaad-guurka ciidda (soil erosion); markii ay xoogaystaan arrimaha aan kor ku soo sheegnay waxaa dhacaya nabaadguur, haddii aan wax laga beddelin sida wax u socdaanna waxaa hubaala in dhulku isu rogi doona lama-degaan (desert).

2-    Beekhaaminta Biyaha:

·       Biyaha roobka waa in la kaydshaa (rainwater harvesting). Waa in la helo siyaalo  jaban oo biyo badan loo kaydin karo, waxaana tusaale ahaan, la sameyn karaa meelaha godan oo biyuhu ku aruuraan ama balliyada oo loo hubeeyo si aysan biyuhu uga gudbin ama dhulku u liqin.

·       Biyayowga togagga oo aad u badan aadna u khasaara waa in loo sameeyaa biyoxireenno badan. Waxaa kamida biyoxireennada la samayn karo (subsurface dams); ceelal laga dhex qodo togagga inta ay qallalan yihiin, kuwaas oo markii togaggu guraan loo baxsado biyahooda.

·       Dhulka aad loo jaray dhirta, marka roobku da’o waxay biyaha rogmanayaa nabaadguurshaan ciiddii. Si uusan dhulkaasi u noqon gabiib maran oo aan waxtar lahayn waa in la helo qaab lagu badbaadinaayo nafaqada ciidda, sida xannibyo loo sameeyo ciidda guurguuraysa.

·       Biyaha ceelasha dhaadheer sida kuwa riigagga/matoorradu aalaa waa qaali. Waxaa habboon in la helo qaab jaban oo biyaha dhulka ku jira bannaanka loo keeni karo.

3-    Calafka Xoolaha:

Waxaa doqonnimo weyn ah in meesiyada la dhaqdo oo nolosha dadka miyi iyo magaalaba ku tiirsan tahay dheeftooda lagu halleeyo xilliyada roobka oo marar badan yaraada amaba la waayaba. Sidaas darteed, waxaa loo baahan yahay in xoolaha loo abuuro calaf oo waliba si aada loo beero calafyada xoolaha. Waxaa degaannada Soomaalidu leeyihiin cawsas nafaqo wanaagsan leh oo haddii la beero ama la xannaaneeyo ku filnaan kara dheefinta xoolaha. Waxaa ka loo jira calafyo dalal kala ka baxa oo Soomaaliyana lagu abuuri karo, sida cawska caanka ee Suudaan (Sudan grass). Waa in la helaa ganacsato badan oo ku hawlan beerista calafyada xoolah iyo hey’do dawladeed oo ku foogan meelmarinta barnaamijyada calafka xoolaha.

4-    Isu-Dheellitirka Tirada Xoolaha Qoysku Dhaqdo iyo Awooddiisa Dhaqasho:

Waxaa aad loo og yahay raacatada Soomaalida in qaarkeed yeelato xoolo tiro badan, sida tirooyin aryo ah, fadhiyo lo’a iyo kadimo geela, haddana is la qoysaskaas waxay noqdaan kuwo aan dhaqaalo ahaan isku filnayn. Xilliyada roob-la’aantana qoysaskaasi aad bay xoolaha ugu dhibtoodaan.

Haddaba, haddii xoolaha nacfiga laga helaa dabooli waayo baahida qoyska iyo kharashyada is la xooluhu keenaan, badnaantooduna hawkar badan tahay sow sidaas ka ma roona, dhaqashada xoolo kooban oo dheef fiican leh oo kharashkooduna yar yahay?

5-    Kaalinta Maamul-Dawladeedka:

In kastoo Dalka Soomaaliya yahay dal si weyn ugu tiirsan xoolaha la dhaqdo, haddana arrintaas la ma siin culayskay lahayd. Waxay ahayd in tusaale ahaan, wasaaradda ugu dhaqaale badan noqoto wasaaradda horumarinta miyiga, laakiin waxaa laga dhigay midda ugu liidata, wasiirkii loo magacaabana waxaa loo arkay mid meel cidla’ lagu tuuray.  

Gabagabo:
Oraah caana ayaa waxay ahayd; “daaweynta waxaa ka roon kahortagga.”  Waa is la siidiiye, marka la tixraaco sooyaalka cimilada geyiga Soomaalida waa hubaal in xilli abaarihi soo beegan yahay gooray ahaataba. In marka abaartu timaaddo la balwo ama la argagaxo waxaa ka roon in laga tabaabusheysto.

Waxaa dhab ah, in cimiladii adduunyadu is beddeshay, sidaas darteedna ay habboon tahay in isbeddelka cimilada lala falgalo. Hadday waa ahaan jirtay in, inta la guuro lagu furo ruuman cosob leh, sidaasna daaqsato lagu ahaado, arrimihii waa is beddeleen.

Waxaa ka loo dhab ah, in tirada dadka adduunku si xawli ah u kordhayso, sidaas darteedna baahida dhul wax laga soo saaro maalinba maalinta ka dambaysa sii kordhayso. Arrintaan dambe awgeed, waa in qoyska guuraa noqdo deggane yeesha qeyb dhulka kamida xoolihiisana u beera calaf ama dheeftay ku noolaan lahaayeen.  

Dawlad iyo Xukuumad

Dawlad (state): waa eray Afka Carabiga ka soo jeeda, waxaana Afka Soomaaliga lagu oran karaa; dal. Dawlad ama dal waa dhul weyn ama yar oo leh seere la aqoonsan yahay, calan, madaxbannaani kooban ama buuxda iyo dad deggan dhulkaas. Waxaa dhici karta in dalku ka koobmo dalal ama dawlado ku midoobay hal hab sida kan fedaraalka, markaasna dalalku waxay yeelanayaan madaxbannaani kooban. Dalalka haysta madaxbannaani dhammaysa waxaa loogu yeeraa: “sovereign states”.

Waxaa jira aragtiyo ka la duwan oo ku soo saabsan qeexitaanka dawlad/dal (state), waxaana kamida:

1-   26-kii bishii 12-aad, 1933-dii waxaa shirweyne lagu qabtay magaalada Montevideo ee Dalka Uruguay, kaas oo loo baxshay; Shirweynihii Montevideo ee Xuquuqaha iyo Waajibaadyada Dawladaha. Waxaa shirweynahaas la is la gartay in xeer caalami ahaan, loo baaahan yahay in dawladdu leedahay: dadweyne joogta, dhul qeexan, talis (xukuumad) iyo awood ay dawladaha kale heeshiisyo ku la gali karto.

2-   Aragtidii Max Weber: urur siyaasadeed ku qasban hoosjoogidda talis awooda inuu si sharciya xoog ugu dhex adeegsado dhul la yaqaan.    

In kastoo marar badan loo adeegsado erayga dawlad halkii xukuumadda, haddana mucda laba eray waa ka la duwan yihiin

Xukuumad (government): in kastoo dad badan markay Afka Soomaaliga ku hadlayaan ama qorayaan eraygaas Carabiga adeegsadaan, haddana waxaa  eraygaas Afka Hooyo lagu oran karaa; talis ama maamul. Talis/maamul waa agaasinka arrimaha dawladda ama dalka, bulsho meel joogta iwm. Marka laga hadlaayo agaasinka ama maaraynta dawladda waxaa maamulku ka koobmaa seddex laamood; xeerdejin (legislation), fulin (executive) iyo garsoor (judiciary). Marka si kale loo yiraahdo xukuumaddu waa awoodda dawladda ama dalka siyaasadaha u dhigan meelmarisa waana awoodda samaysa siyaasadahaas laftooda.

Laanta xeerdejintu waa golaha xildhibaannada e, iyagaa dejiya xeerarka dalka lagu dhaqaayo ama ansaxiya. Laanta fulintuna way meelmarisaa iyadoo adeegsanayasa hab kasta oo lagu fulinaayo hab-dhaqameedyadaas. Laanta garsoorku waa tan isha ku haysa hawlaha labada qeybood oo kore, waana tan ka dhawrta xeerarka jawrfallada, is la markaasna hubisa inaan sharciga dalka madax iyo minjo dhinacna ka weynaan.

Maamulka dawladdu ama dalku waa xubno dadweynaha dalka kamida oo loo xilsaaray inay agaasimaan arrimaha dawladda, waxaana shaqaysiiyay is la dadweynaha dalka.

Marka si kale loo yiraahdo; haddii qoys meel deggan oo hanti fiican haysta uu u baahdo shaqaale wuu qortaa shaqaalahaas, markuu doonana shaqada wuu ka eryaa, sida marka shaqaaluhu dayaco hawshii loo idmaday ama uu xado. Haddaba dadweynuhu iyagaa qorta shaqaalihii u adeegi lahaa, hadday xadaan ama dayacaan hawshana wuu eryayaa.  

Gedaha Cusub ee Geeska Afrika

8-dii Bishaan 2-aad ee sannadkaan 2017 waxaa ka dhacay Soomaaliya, waxaan la filayn. Soomaaliya, waxaa doorashadii m/weynaha isu soo taagay in ka badan 20 musharrax oo intooda badan ku talagaleen adeegsiga lacago farabadan oo ay ku laaluushaan xildhibaannadii labada aqal ee m/weynaha

dooranaayay.

Tusaale ahaan, m/weynihii dalka Md. Xasan Sh. Max’uud wuxuu mar hore bilaabay olole uu ku soo saarayo xildhibaanno isaga taageera oo ku soo biira 2-da aqal, waxaana si weyn loo la socday doorashooyinkii musuqmaasuqa qaawan ahaa ee ka dhacay D/goboleedyada Galmudug iyo Hirshabeelle. Wuxuu ka loo u hawlgalay inuu taageero ka helo dawladda Itoobiya oo si daran u faanbinaysay arrimaha Soomaaliya, waxaana la leeyahay wuxuu xaalku ka gaaray inuu siiyo $3,000, 000 sirdoonka Itoobiya si ay u garab-istaagaan doorashadiisa. Waxaa ka loo la hawlgalay madaxdii dawlad goboleedyada oo ku dhiirraday inay si muuqata u la saftaan m/weynihii guuldarraystay.

Labaataneeyadii musharrax, waxaa kamid ahaa nin aan ku talagalin laaluush uu bixiyo iyo shisheeye uu adeegsado, balse ku talagalay taageerada dadweynaha Soomaaliyeed oo xubnihii xildhibaannada oo meesha fadhiyay matalayeen iyo fikradihiisa waddaniga oo kaliya. Ninkaasi waa Max’d Cabdullaahi Max’d (Farmaajo). Loollankii codadkii xubnihii barlamaanka waxay guushii ku raacday, haldoorkii isku kalsoonaa. Waxaa ku xigay damaashaad wada saabtay dagallada Soomaalida oo idil.

Waxaa lagu masayn karaa arrintaas; adoo ku guuraynaayay gudcur oo la ildarnaa mugdi aan wax la arkayn iyo dhul qodax iyo qaniin badan oo si kadisa kaah lama-filaanihi dhulkii kuu wada iftiinshay.

Dhanka kale, bogaadintii iyo raynrayntii uu la sarakacay shacabka Soomaaliyeed meeluu joogaba waxay muujinaysaa ifafaalo wanaagsan iyo hididdiilo uu muuqatay dadkaan silica saxariirta ka dhargay. Waxaa ka loo muuqda in dadweynaha Soomaaliyeed go'aansaday inuu ka guuro hab-dhaqankii siyaasadeed ee qolada ku salaysnaa ee lagu habsaamiyay. Waxaa muuqata in dadweynuhu fahmay shirqoollada loo maleegayo iyo cadawga dalkooda ka dhex adeeganaya. Waxaa muuqatay in shacabku rabo hoggaan mideeya, maamul hufan iyo waxqabad dhaba. Wuxuu shacabku gartay inuusan waxtar u lahayn madax reer hebela oo abtirsiinyo lagu doorto.   

Si kastaba ha ahaatee, waxaa siyaasadaha Soomaaliya ee maanta aan ku masaynaynnaa doon ku gooshaysa badweyn kacsan oo hirarku is dharbaaxayaan. Si kasta oo ay maraabayso ama lulumayso, doonidaasi waa inay majaraheeda ku sugnaato si ay gaarto halkay higsanaysay. Waxaa u suurtogalin kara sidaas naakhuude maahira oo u geyllama siduu nabdoonaan ugu maaxin lahaa doonta oo uu u gaarsiin lahaa hiraalkeedii iyo badmaax hawlkara, daacada oo wada bad-dhaariya.

QARAN IYO QARANNIMO

Qaran (nation): waa dadweyne wadaaga taariikh, dhaqan, iyo af mida oo deggan dhul ama dal. Marka la yiraahdo Qaranka Soomaaliyeed, maahan macnuhu taliska dalka ama dawladda ee macnuhu waa shacabka Soomaaliyeed dhammaantiis, ha ku noolaado Jumhuuriyadda ama ha ku noolaado qeybaha kale ee dalalka kalee. Waxaa mudan in la xuso, Qaranka Soomaaliyeed waa Dadweynaha Soomaaliyeede, wax kasta oo astaan gaara u ah qaran wuu leeyahay, seerayaalna ma ka la laha degaanadiisu, waxaase lagu ka la qoqobay xeyndaabyo siyaasadeed oo lagu sandulleeyay, kuwaas oo noqday saldhigga dhibabka faraha badan ee haysta ummadda.  Marka la leeyahay, hanti-qaran waxaa loo la jeedaa, wax kasta oo abuurriina oo deegaannada Soomaalida laga helo sida, dhirta, biyaha, ciidda, hawada, iwm iyo wax kasta oo samaysa oo laga dhex yagleelay dhulalka Soomaalida sida, dhaqaalaha guud (mood iyo nool), jidadka, kaabadaha, dekedaha, garoommada, iyo dhisme kasta oo danguud lagu fuliyo (dugsi, isbitaal, bukaansocod, iwm).

Waxaa ka loo hanti-qarana wax kasta oo lagu soo hibeeyo magaca ummadda Soomaaliyeed sida, deeqaha iyo hadiyadaha madaxda Soomaaliyeed la siiyo. Qofka madaxda waxa la siiyo loo ma siin hebel baad tahaye, waxaa loo siiyay madax Soomaaliyeed baad tahay.

Qaran-dumis waa qofka waxyeello u geysta dhidibbada uu qaranku ku taagan yahay iyo qeybaha uu ka koobmo. Waxaa aad u badan qarandumisayada Soomaaliya, waxayna kuwa maanta joogaa si aan gabbasho lahayn u caddeysteen, waxay yihiin. Sidaan ku barannay taariikhda fog iyo tan dhawba, waxaa halbeeg u ah qaran-dumiska Soomaaliyeed oo lagu garan og yahay, garabsiga cadawga kowaad ee qaranka, waa Xabashida (Abyssinia) e. Bal eega kuwa qoslaaya oo ku faraxsan garabsiga nacabka Soomaaliyeed oo dullinimadu dushooda ahaatay!

Qarannimo (nationalism): siyaalo ka la duwan baa lagu macnayn karaa. Waxaa la oran karaa waa jeclaanta in xubnaha qarankaagu midoobaan si aysan u noqon kuwo taagdaran. In hiddaha, dhaqanka iyo afka qarankaaga ay noqdaan kuwo dhawrsan oo ka badbaada baaba’ ama doorin. Waxaa la oran karaa waa u-hawlgalka in qarankaagu is maamulo oo uu madaxbannaanaado. Waa ka-ilaalinta qarankaaga cadawgiisa dibadaha uga soo duulaya iyo kan gudaha dalka ka hawgala oo waxyeellaynta qaranka ka shaqaynaaya.  

Qaran-yahan (nationalist): waa qofka u hawlgala kobcinta ama horumarinta qaranka oo danta guud ka horumariya tiisa gaarka. Waa qofka dadaalkiisu gaaro in uu u hibeeyo naftiisa oo qudhaba u gooyo waxtarka qarankiisa. Waa qofka daryeela qeybaha ka la duwan ee qaranka isagoon ka la soocin ama ka la jeclaysan.   

In qof ama urur ku shaqeeyo qorshaha waxdhimaalka badan ee cadawga qarankiisa sida, kushaqeynta siyaasadaha dhagartu ku duugan tahay ee uu cadawgu maleegaayo ama in hubkiisa la soo qaato oo lagu soo duulo qaranka, ma qaran-dumisnimo ama khiyaano-qaran oo ka weyn baa Jiri karta?   

 

Dammul Jadiidka Soomaaliya Maxaa Looga Jeedaa?

Soomaaliya waxay nasiib u yeelatay inay daris la ahaato dal ay mar walba hoggaanshaan xoogag rumaysan inay xaq u leeyihiin inay gumeystaan dadyowga dariska la ah. Xoogaggaasi waa Xabashida (Abyssinians) oo dhaqan ka dhigtay inay xoog ku muquuniyaan ummadaha ku nool Geeska Afrika.

Si ay quudiyaan ciidammadii tirada badnaa ee ay ummadaha ku qabsanayeen, waxay sharci ka dhigteen inay ciidammadoodu boobaan beeraleyda iyo xoolo-dhaqatada wixii ka horreeyay 1907-dii. Tusaale, markay soo galeen Jigjiga 1897-dii waxay dadkii Soomaali Galbeed ka boobeen boqollaal kadin oo geela, boqollaad fadhi oo lo’ ah iyo aryo diigaanya. Waayahaas waxaa si adag u la dagaallamay dh/dhaqaaqii Daraawiishta.

Xoogaggii reer Yurub ee qeybsaday degaannada Soomaalida, dhibabkay keeneen waxaa weheliyay xoogaa ilbaxnima oo laga korarsaday sida teknoloojiyada casriga, hase yeeshee, Xabashida oo ahayd gumeyste madow oo barbar socday saancaddaha, wax laga kororsaday oo aan ka ahayn dhib iyo dhaqan-xumo ma jirin. Gumeystayaashii reer Yurub markay ka guureen dhulalka Soomaalida waxay sii ka la qeybsheen dhulalkii Soomaalida, waxayna 1948-dii siiyeen Xabashida dhulkii Hawd, 1954-tiina waxay ugu dareen dhulkii ay u la baxeen “Reserved Area” ama Dhulkii Keydka ahaa. Markii dhulalkii hambada ahaa ee ay u la baxeen “British Somaliland” iyo “Italian Somaliland” xornimadooda la ballanqaaday, waxay Xabashida oo uu hoggaaminaayay boqor Xaysle Salaase ku dadaashay kuna doodday inaan xornimo la siin Soomaalida, ayna kamid tahay Dhulweynaha Itoobiya. Sidaas darteed, hanka Xabashidu mar walba wuxuu ahaa inay Soomaalida liqdo bad iyo birriba.

Dadka Soomaaliyeed waxay loollan adag ka horgeeyeen gumeystaha madow ee garaadka yar, ila maantana u ma hoggaansamin taladiisa. Wuxuu shacabka Soomaaliyeed si durugsan u aamminay inaan dalcadaha saree Itoobiya shar mooyee kheyr ka soo hooban, waxaana caddeyn u noqotay xumo mooyee samo-la’aanta ay yaahuudaas ka la kulmeen.

Mar kasta oo uu shacabka Soomaaliyeed iska caabbiyo hororkaas, waxaa joogto noqotay in xoogagga masiixiga ee galbeedka iyo kuwo bariguba u soo hiilliyaan gumeystahaas gardarrada badan, ilaa ay xaalka gaarsiiyaan in la burburiyo dawladnimadii Soomaaliyeed iyo in cadawgii soojireenka ahaa loo gacangeliyo agaasinka arrimihii Soomaaliyeed ee la murgiyay.

Tan iyo waagii xabashidu bilawday ololayaashii kadhanka ahaa danaha ummadda Soomaaliyeed, waxay ku shaqeysanaysay oo hawlgelinaysay kooxo Soomaaliya oo ay hub iyo taageero kalaba la garabjoogtay, si kuwaasi dalkii ay u dhasheen qalalaase u geliyaan, waxaana tusaale fiican u ah jabhadihii hubeysnaa ee Soomaaliya haadanta ay ku hoobatay ku harbiyay.

Dhanka kale, tan iyo waagii ay Soomaali ku hammiday inay yeelato dawlad qarameed, wuxuu hankeedu ahaa in la helo dawlad qarameed dhammaystiran, ujeedkuna wuxuu ahaa in la helo Soomaali Weyn oo ku midaysan hal talis iyo hal calan. Hankaan Soomaalidu ku dhegganayd wuxuu qaraw iyo argagax ku riday Xabashida. Sidaas darteed, waxay geed dheer iyo geed gaaban u fuushay sidii laabta Soomaalida looga tirtiri lahaa hammigaas.

Waayahaan dambe, waxaan aragnaa kooxo la baxay magacyo silloon sida Dammul Jadiid. Magacaan waxaa ku hoos qarsoon ujeeddo ah, baabi’inta hankii weynaa ee Soomaali Weyn. Waxaa la abaabulayaa dhallinyaro xula oo la rabo inay talada dalka iyo kaabayaasha dhaqaalaha la wareegaan, sidaasna ku noqdaan awoodda dalka hoggaaminaysa. Kooxahaasi waxay ka maran yihiin waddaniyaddii Soomaalida iyo hankeedii weynaa oo ahaa qodob mideynaaya. Marka si kale loo dhigo, waa aalad cusub oo gumeystaha madow iyo kaaliyaashiisu soo hindiseen. Astaamaha kooxahaan aaladda u ah nacabka Soomaaliyeed, waxaa kamida, boobka hanti qarameedka dalka, qaarajinta hal-doorka waddaniga, waxqabad-la’aan aada, ka-marnaanta hal-kudhigyada waddaniga, ku-hadaaqa erayo dan u ah cadawga Soomaaliyeed, dhaleecaynta halgankii iyo halyeyadii Soomaaliyeed, aadista iyo ku-noqnoqoshada xarunta cadawga iyo iwm.

Sidaas darteed, magacaan la maldahayo waa mid loogu adeegayo gumeystaha madow iyo jaalkiisa, waxaana oran lahaa markii magacaas la qaawiyo wuxuu noqon karaa: Dammul Faasid loogu talagalay inuu halakeeyo ummadda Soomaaliyeed.

Haddaba, waxaa dadka Soomaaliyeed ee waxgaradka la gudboon inaysan ku dagmin kooxahaas leh hummaagga Soomaaliyeed, hase yeeshee ku hilan fikradaha gumeystaha manaxaanka. Waa in loo hawlgalaa sidii dalka looga badbaadin lahaa balaayadaas la soo abaabulay.

SINNAANTA (GABAY)....SAAHID QAMAAN

Saahid Qamaan oo gabyaagii waaweynaa ee Soomaaliyeed ka mid ahaa, gabayadiisana xikmad, murti iyo aragti dheer lagu yiqiin, baa gabaygaan madal shir lixaad lahaa ka dhex mariyey. Shirkaas waxaa looga arrinsanayey arrin nin madaxdii tolka ka mid ahaa oo lagaga cabanayey maamul xumo, caddaalad darro, cabsi gelin iyo cagajugleyn. Suldaankaas oo sida gabayga ka muuqata, kalsoonidii iyo maamuuskii la siiyay kibir iyo madax kor-u-taag ka qaaday, dadkiina markuu caddaalad-darro iyo sinnaan-la'aan ku maamulay, ayaa shirkaas duubkii madaxnimada lagaga xayuubiyey. Qamaan wuxuu ka mid ahaa guddigii ninkaas arrintiisa loo saaray; go’aankiina waxay ku sheegeen gabayo ay toddoba nin oo guddigii ka mid ahaa tiriyeen.

Gabayadaas oo dhammi waa isku wada ujeeddo, hase yeeshee,  xarafaha ayuun bay ku kala duwanaayeen. Gabaygu waxyaalaha uu muuujinayo waxaa marka la soo koobo ka mid ah:

- In sida qumman ee lagu dhaqmi karaa ay ku qotonto aqoon toosan, miyir, dulqaad iyo deggenaan.

- Awooddeeda inaan cidna ka tallaabsan karin, ruuxna wuxuu doono uusan maroorsi ku marsan karin.

- In dadka Soomaaliyeed iskaashi iyo wax-qaybsi weligoodba ku dhaqmi jireen.

- Caddaaladda iyo sinnaanta inay Soomaalidu weligeedba hidde u lahaan jirtay.

Qamaan wuxuu isagoo saaxiibkiis Dubbad Hiirad oo guddiga ka mid ahaa gabayna arrinka ka tiriyey ku halqabsanaya, yidhi:

Dubbadow nin maansada beryahan, maadin baan ahaye

Way iga madoobeyd halkiyo, maalintii Sirawe

Manjagooye siduu noogu dhacay, maagistii dhigaye

Ha yeeshee haddaan maago waan, maamiyaa gabaye

Murti iyo adaan kugu ogaa, miigganaan hadale

Iga maqal hal aan xalay mirkacay, ama la maansooday

Hadba waxa mudh soo oran adduun, hal aannu moogeyne

Waatii shir laynagu makalay, madansigii jaane

Maantana maxay noqon sidii, Maxammed loo yaabye

Afartaa madkeeyeye sidii, macallin maw sheegay

Mitan kalana waa wiilasheer, maanka laga qaaday

…

Hadday sado macaan tahay ninkii, maadiyaa cunaye

Nin mudmudey dharkayn hoosna maray, muruxyey shaalleeye

Miyir waxaad ku weydaan iswaal, ku ma mahiibtaane

Muslim ku ma cabiidsamo wallaan, madaxa kaa goyne

Muggi weel ma dhaafo e Allow, mooska yaan jebinin

Mitan kalena waa iniga iyo, mid iska sheeggayga

Hadday muruqa geeduhu go’aan, milayga jiilaala

Mahwiga ceel haddii loo kacoo, maalku ku arooro

Mataan waa ka qaybsada tolkii, midha wadaagaaye

Magansiin haddaan laygu siin, maax la dhuranaayo

Inaan malab rag kale loo shushubi, wax uga miideeyo

Oon meesha taagnahay anoon, muradna leefeynin

Oon weliba mood iyo salaan, u la maleegnaado

Oon maydhax aan igu xidhnayn, mayllimo u qaato

Saddex magac Allee xaajadaa, layma marinsiiyo

Masaw aabbahay iyo intaan, Magan ka soo gaadhey

Rag waxaan ku maamuli aqaan, ama ku maamuusi

Masa inaanu nahay oo tolnimo, meerto noo tahaye

Oon weliba kaga miilcaddahay, miidh-se diiddaniye

Masallaha ninkaan ii dhigayn, midig ma saaraayo

Ninkii aniga iga maarmi kara, u ma muraad yeesho 

                 SHARRAXA ERAYADA

1- Dubbad Hiirad: waa saaxiibkii, waana nin gabyi jiray. 

2- Maadin: maagin, damcin, tirin, muujin.             

3- Sirow: waa goob dagaal ka dhacay magaceed.      

4- Manjagooye: waa dagaalka Sirow ka dhacay magiciisa.       

5- Maamiyaa: tiriyaa, curiyaa.            

6- Madansigii: goobtii.            

7- Jaan: baas.  

8- Makalay: diley, hodey.               

9- Maxammed: Sayid Maxammed (maantana maxay noqon arrintu, nin baa sidii Sayed Maxammed soo baxaye).           

10- Mitan: qodob, middaan iyada   ah, hadal kale.    

11- Sado: gibir ama canshuur saldano ama xoolo boqortooyada          la siiyo.  

12- Murud: in far dusheed lagu qaado.                   

XIGASHO:           

Suugaanta Dugsiga Sare/Fasalka 3aad  

Wasaaradda Waxbarashada iyo Barbaarinta  

Xafiiska Manaahijta     

Muqdishow (1978)              

MEECAAD (MA'AT)

 (Ma'at)         

                                               

                                                                                                                                                                      Erayga Meecaad wuxuu hadda Afka Soomaaliga ku yahay:

1-    Xiddigaha Cirirka la yiraahdo tan ugu dambeysa oo u dhexaysa tan la yiraahdo Rab Dambe iyo tan la yiraahdo Godinta.

2-    Wax cirib dambe oo wanaagsan leh; ka-soo-rayn oo lihiin wanaagsan leh.

3-    Waxaa dhaqan soojireen ahaa, in ninka ku guulaysta dagaal uu galay ama libin soo hoyaadshay uu madaxa ama timaha gashan jiray baal gorayo. Sidoo kale, gabadha gashaantida ah, ayaa iyaduna madaxa gashan jirtay, iyadoo siduu dhaqanku ahaa durraamanaysa aayo wanaagsan iyo guur lihiin dambe leh.

4-    Waa magac ilaa hadda wiilka loo bixiyo.

Dhanka kale, dhulkii fircoonnada waa Kemet e, Meecaad (Ma’at) wuxuu ahaa ama ay ahayd astaanta runta, dheellitirka, xeer-sugidda, dhaqanka-san, iyo garsoorka. Waxaa kaloo Meecaad loo haystay inay tahay ilaahadda kala hagta xiddigaha, xilliyada iyo hawlaha weynayaasha iyo geerileyda (mortals). Waxaa la rumaysnaa inay iyadu ka badbaadisay uunka qaskii dhacay markii isaga la uumay. Sida la rumaysnaa waxaa Meecaad kadhan ahaa Is-Feyd (Isfet)
Qoraallada ugu durugsan oo muujinaaya Meecaad waxay u muuqdaan in Meecaad abuurka iyo bulshada dunindaan iyo tan dambaba u tahay hal-tusaaleed, sidaas waxaa lagu xusay qoraallo laga helay xilligii Boqortooyadii Hore ee Kemet, waxaana qoraalladaasi yihiin kuwii Unas ee Haramka (ca. 2375 BCE iyo 2345 BCE).

Waayo kadib, markii uu hir galay dhaqankii laysku lammaanin jiray Eebbe dheddig iyo mid lab ah, waxaa Meecaad lammaane looga dhigay Dood (Thot). Mar haddii Meecaad ay door fiican ku lahayd abuuritaanka oo ay si joogta uga hor tagaysay in dunidu labanto, waxay hawsheedu noqotay inay miisaanto arwaaxda (souls) waaga aakhiro ama nolosha dambe. Baalka ay Meecaad haysato ee lagu sawiray meelo badan baa la rumaysnaa inay arwxaada ku dherariso ama ku miisaanto, sidaana waxaa lagu garan jiray ruuxa u gudbaya dhanka jannada iyo kaan u gudbayn ee ayaan-darraysta.

Waxaa lagu arkay sawirradii fircoonnadii, iyagoo xiran astaantii Meecaad oo ahayd baal laglaga dheer, waxayna sidaasi tusaysay sida fircoonku asba ugu hawlnaa xeerarka Abuuraha Weyn.
Meecaad waxay ahayd inay haqab tirto dadyowga kala geddisan oo danaha kala jeeda leh, si markaas looga badbaado qas ama qalalaase. Sidaas bay Meecaad u noqotay saldhigga xeerka Dhulkii Fircoonnada waa Kemet e. Xilli kasta oo ka mid ahaa waayihii Boqortooyadii Hore ee Kemet, boqorka markaas talinaayay wuxuu isku tilmaami jiray “Duqa Sare ee meecaadidda” kaasoo laabtiisa ay ku daahsoon tahay Meecaad.

Waxtarnimadii Meecaad cirkay isku shareetay waxayna gaartay dhammaan goonyaha jiritaanka sida, inay uunka u tahay dheellitir, inay isku xirto qeybaha sii-jiritaanka, inay maamusho xilliyada, inay kala hagto dhaqdhaqaaqyada uunka, inay siddo kalsoonida iyo samaha runtu u leedahay bulshada dhexdeeda iyo falgallada dhex-mara is la bulshada. Waxaa la rumaysnaa qaska ku dhaca uunku inuu saamayn toosa ku yeelanaayo arrimaha qofka sidoo kale arrimaha dalka. Waxaa ka soo horjeeday Meecaad, Isfeyd oo astaan u ahayd qaska, beenta iyo dirirta. 

Doorkii weynaa ee ay Meecaad lahayd, ka sakow, waxaa jiray xeerar si weyn door u ahaa sida; ku-dhaganaanta hiddaha, gaaritaanka sinnaanta iyo garsoor bulsheedka. Qoraal ku beegan xilligii Boqortooyadii Dhexe (2062 ilaa c. 1664 BCE) Eebbaha weyn baa ku dhawaaqay "Waxaan ka dhigay qof walba dhiggiisa oo kale". Meecaad waxay u sheegtay in hodanku caawiyo kuwa iyaga ka ayaan daran intii ay dhiig miiran lahaayeen. Qoraal laga helay xabaal horana wuxuu leeyahay: "Waxaan rooti siiyay kuwa gaajaysan, waxaan u xiray dhar kuwa qaawan, waxaan u ahaa sey marwo laga dhintay, waxaana aabbe u ahaa agoon”.

Waxaa maankii qofkii ka tirsanaa dhulkii fircoonnada ku tirnaa in Meecaad walxoo dhan isku guniddo kana yeesho majabayaal isku dhafan, uunka, dunida abuurriinka, dalka, iyo qofkaba, waxaa dhammaantood loo arkay qeybo ka mid ah suubbanayaasha ay dhalisay Meecaad. 

Laga soo bilaabo Boqortooyadii 5aad (c. 2510-2370 BCE) Xilsidihii mas’uulka ka ahaa caddaaladda waxaa loogu yeeri jiray Wadaadka Sare ee Meecaad. Xilliyo dambe waxay garsoorayaashu xiran jireen hummaagga Meecaad.

Xilliyadii Giriiggu qabsaday Masar, xeerarkii hore ee dhulku waxay ka barbar jireen kuwii ay Giriigguu la yimaadeen. Waxaa ka mid ahaa xeerarkii sii jiray; xuquuqda la dhawro ee dumarku ku dhex leeyihiin bulshada, kuwaas oo loo oggolaa inay u hawl galaan si ka madax bannaan ragga iyo inay haweenku yeelan karaan hanti ballaaran. Waagii Roomaanku qabsaday Masar waxaa dadkii lagu qasbay qaadashadii xeerarkii Room, waana laga tagay kuwii hore.
Haddaba sidaas bay Meecaad u ahayd astaanta isu-dheellitirnaanta, caddaaladda, iyo runta. Waxaa Meecaad muuqaal ahaan astaan looga dhigay gabar da’ yar (waa sidii Soomaalidii hasha ama gabadha astaan ahaan uga dhigtay xoriyadda).

Waxay ila tahay inaysan dood lahayn xiriirka ka dhexeeya, waxa Soomaalida maanta erayga Meecaad u taqaan iyo wixii dadkii Kemet u haysteen. Waxaa cad in dhaqankii Meecaad ee hore iyo kan hadda ahba ay hal meel ka soo wada jeedaan iyo in isirkii dhulkii Kemet ee duugga ah iyo bulshooyinka reer Kuush ee hadda joogaa ay isku isir yihiin.